Thursday, August 31, 2017

Omaghe al Marjorie Boulton

Estimataj,
            La forpaso de Marjorie Boulton estas por mi perdo tute persona. Mi konis ŝin jam ekde 1977: en la hejmo de Baldur mi havis la okazon tagmanĝi kun ŝi, Juan Régulo kaj la familio Ragnarsson. Ŝi tuj post la kongreso iniciatis personan plumamikecon. Preter la regulaj – kaj sufiĉe intimaj – interŝanĝoj leteraj, mi senpere kunlaboris kun ŝi en la somera kursaro en Barlaston en 1988. Tiufoje ŝi gastigis min en sia oksforda hejmo kaj babilis pri ĉiuj kaj ĉio. Tuj post tiu ŝtupaltiĝo de nia konateco, aperis la aŭtobiografio de mia patrino, Mi juna, kaj Marjorie skribis por laŭte esprimi sian ŝokiĝon pro la ekscio, ke ŝiageneraciaj barataninoj devis en sia infanaĝo renkonti blatojn en la necesejo. Mi revizitas – en tiu ĉi momento de persona kaj kolektiva omaĝado al unu el la plej gravaj poetoj en nia literaturo – tiun ŝian krian reagon pri blatoj por emfazi, ke ne nur la senĉese menciataj katoj popolis la bestoĝardenon de Marjorie, kvankam ni povas antaŭvidi, ke multaj omaĝantoj nun inundos la reton per komentoj pri ŝiaj katoj.
            Tiun katomanian ŝablonon ŝi mem kreis kaj nutradis. Mi estas krome konvinkita, ke la plej prisatireblaj aspektoj de ŝia funkciado, sur kiuj baziĝis la surpodiaj spektakloj de ‘Fraŭlino Barlaston’, estis partoj de la masko – aŭ la kiraso, se vi preferas – per kiu ŝi defendis unikan privatecon en vivo tiel vaste dediĉita al la publiko. Ni en la Akademio de Esperanto, vice de kiu mi verkas ĉi tiun personan omaĝon, kaj pli ĝenerale la esperantistaro, rigardante Marjorie kiel figuron unike nian, foje pretervidas la fakton, ke en la anglalingva mondo Marjorie vaste servis al la universitataj studentoj per serio da lernolibroj. La anatomio de poezio, ili titoliĝis, kaj La anatomio de la prozo – de la teatraĵo – de la lingvo – de la romano – de la beletristiko. Same kiel la niamedie vaste konata Faktoj kaj fantazioj, ankaŭ tiuj lernolibroj de Marjorie furoris; ili sukcese alparolis ĉiujn studentojn de meza inteligento kaj estis tiel helpaj, ke la eldonejo Routledge reaperigis ilin post jardekoj da elĉerpiteco.
            Ŝi sisteme prezentis sin kiel neorganizitan, socie mallertan kaj cerbe nur mezkapablan sinjorinon, pro konsideroj strategie klarvidaj. Ŝi celis maksimume servi al la meza klientaro kaj kunteni la publikon ne nur intelekte sed ankaŭ emocie. Tial ŝi volonte proponis sin kiel celtabulon de persona ridindigo. Ŝi sciis, ke per tiu sentimiga vojo ŝi eniros ne nur la cerbon sed precipe la koron la lernantoj. Mi ne fantazie atribuas al ŝi tian strategiemon. En 1988 ŝi rekte diris al mi, ke verkante Faktoj kaj fantazioj nur por progresintoj ŝi sciis, ke ŝi ne povus elteni la emocian streĉon verki lernolibron elementan. Tiu tasko, pro evidentaj pedagogiaj kialoj, signifus prezenti normalan familion, ŝi diris. Temus pri ŝarĝo, kiun ŝi, portanto de persona amtragedio skeme-ombre konata al la legantoj de ŝia poezio, malvolis preni sur sin.
            Dum siaj finaj jaroj, kiam la sanstato ne plu permesis al ŝi vivi memstare, Marjorie sentis sin ŝarĝo al siaj prizorgantoj. Ŝi estis nete ferminta siajn kajerojn, ŝi ne kredis lasi taskojn nefinitaj, kaj ŝi flegme, pacience atendis la finon de sia vojaĝo. Tiu fino nun prosperis al ŝi. Homo, kiu tiel majstre tordis la konvenciojn por povi klarvide ekzisti en ironia, satira dimensio, sendube ne atendus de ni konvencie ploran adiaŭon al ŝia surtera vivo. Mi detenas min de listigo de ŝiaj treege multaj atingoj kaj agnoskiĝoj, krom mencii ŝian atutan biografion de Zamenhof, kiu alportis novan ondon en la zamenhofologion – dirante tion, mi citas Humphrey Tonkin, vi ĉiuj scias, ke mi ne rajtas propravoĉe paroli pri tiaj aferoj ĉar mi ne havas fakan kompetenton pri la frua historio de Esperanto. Se mi tamen sentas, ke mi rajtas entute paroli pri tia temo, tio grandparte ŝuldiĝas al la kuraĝo, kiun donis al ni Marjorie Boulton. Marjorie, unu el niaj pintaj korifeoj, dumvive surhavis la maskon de mezkapabla homo por doni potencon al ni aliaj, kiuj kun meza kapablo tamen devas plenumi defiajn taskojn. Ni lernu de ŝia inspira ekzemplo kuraĝigi aliajn ĉirkaŭ ni, en niaj diverse defiaj labormedioj. Tial mi finas la omaĝajn vortojn dirante, simple: kuraĝon.
            Via


                        Probal

Thursday, August 24, 2017

Letero al Okvorob Orojnis

Koran dankon pro via peto, ke mi verku moralan memportreton. Nekutima peto. Ĝi respegulas vian percepton, ke mi ne havas klarajn moralajn normojn aŭ ke mi ne ekzistas laŭ ili. Nu, juĝu mem, sed unue aŭskultu, mi petas, ĉar vi petis min alparoli vin pri la temo.
        Kiam oni rigardas iun el la vidpunkto morala, oni recenzas ties agadaron, kaj ties (detekteblajn) konojn kaj kredojn. Vortumante vian peton, vi krome demandis vin, kaj min, ĉu mi vidas min kiel sanktulon. Anstataŭ reagi rekte al tiuj vortoj, mi preferas prezenti la portreton petitan.
        Neeviteble, mia respondo devas elekti la formaton de persona itinero. La alia eblo estus desegni portreton surbaze de abstraktaj principoj. Sed mi akceptas la evidentan fakton, ke mia abstrakta entrepreno ne interesas miajn kritikantojn.
        Mi naskiĝis al paro, kiun faktoroj ekstertemaj por ni senigis je la familia apogo. Ili perceptis sin kiel civitanojn de nove sendependiĝinta lando, kiuj devis partopreni la faradon de reguloj pri la optimuma konduto de plenkreskuloj kaj de infanoj en socio transiranta de tradicieco al la postkolonia moderneco. En tiu sia entrepreno fasoni regulojn, ili troviĝis elsinigitaj el ambaŭ klanoj kaj devis do funkcii per la propraj disponaĵoj. Temis ne nur pri tio, kion li kaj ŝi persone disponis. Ili helpadis kelkajn junajn malriĉulojn alfabetiĝi, kaj ili mem lernadis de tiu sperto. Ili ankaŭ funkciigadis studrondon literaturan, kun bengallingva murgazeto nomata Spandan, Pulsado. Lige kun tiuj klopodoj, ilia hejmo plenplenis je junaj geamikoj similpensaj, kiuj dividis kun ili la pensadon kaj vivadon. Mi naskiĝis en tiun medion, kaj perceptis miajn gepatrojn kiel apartenantajn al komunumo de geamikoj. Mi sciis, krome, ke ekzistas parencoj viziteblaj. Sed la parencoj ne kontribuis al la fasonado de nia hejma etoso.
        Kiam mi estis kvarjara, mia patro, ricevinte stipendion por studi la historion en la universitato Cornell, vojaĝis do al Itako. Ni ne havis sufiĉe da mono por la lupagoj. Mia patrino kaj mi pasigis kelkajn monatojn ĉe aliaj, kaj mi komencis sperti la ŝanĝiĝadon de la reguloj. Sekvis la enŝipiĝo, por mi traŭmata sperto; kaj deko da tagoj en Londono; ankoraŭ alia ŝipo; fine, renkonti mian patron, en la haveno Novjorko. Nia nova hejmo en Itako (1957-61) estis loko, kie la reguloj ŝanĝiĝis iom draste, laŭ pluraj kriterioj.
        La plej granda aliiĝo estis, ke ekde tiam mi estis prizorgata – ne nur en la lernejo sed ankaŭ inter la diversaj onklaj kaj onklinaj figuroj ĉirkaŭ ni – de plenkreskuloj, kiuj vorte kaj kondute esprimadis la ideon, ke la homoj devas fasoni proprajn regulojn dum sia ordinara irado, kaj ke oni bezonas konstante ekzamenadi, kiel bone la reguloj funkcias kaj kiel bone oni mem sekvas ilin. Jam pli frue ol tio mi estis maltrankvilema infano. Ĉi tiu eksento, ke regulojn fasonas homoj dum sia ordinara irado, igis min ankoraŭ pli maltrankvila. Mi komencis sopiri al fundamento, kiu kondukus, finfine, al reguloj validaj, ne bazitaj sur impulsoj.
        Ekde kiam mi estis trijara, mi havis demandojn pri valideco, kune kun forta atendo, ke ekzistus respondoj ankritaj en formale kompletaj informoj. Mi ripete demandadis, ĉu tio vidata de mi en la spegulo estas ekzakte la sama vizaĝo, kiun vidas aliaj kiam ili rigardas min. Mi ofte sonĝis esti en senlime alta kaj vasta salono plenplena je malfermaj bretaroj, kie disponeblis ĉiuj gramofondiskoj, liverantaj ĉiom de la muziko el la tuta mondo el ĉiu epoko. Estis al mi fascine, ke dum la efektiva aŭdigado de disko, foje la gramofono difektis iun diskon tiel ke la paneo-momenta verso sin ripetas ĝisnaŭze. Mi imagis tiun salonon plenplena je perfektaj, sendifektaj diskoj. Tiu sonĝo manifestis mian esperon, ke validajn respondojn iam liveros totala arkivo.
        De post la kvinjariĝo, tiun demandon pri validaj reguloj kaj tiun esperon pri bonege fundamentitaj respondoj mi portis en socion, kie la plenkreskulaj normoj eksplicite enfokusigis min kaj la ceterajn infanojn. Mi iĝis parto de tiu generacio, kiun la usona sociologio konas kiel la bebabundon (the baby boom). Temas pri la abundaj infanoj naskiĝintaj al gepatroj, kiuj geedziĝis preskaŭ tuj post la fino de la milito kaj kiuj formis la homan kernon de la nova liberala vizio pri la stilo, laŭ kiu Usono estis rekonstruonta sin kaj la naciojn rompitajn de la milito. La socio koncentriĝis pri la infanoj de la bebabundo, kiujn ĝi remuldu en maniero garantionta pli prudentan kaj bonan socian ordon. Tiu remuldado sekvu principojn solide sciencajn.
        Altan lokon sur la tagordo okupis la scienco. La spacvojaĝa sukceso de la rusoj en 1957 (Sputniko) okazigis en Usono reciprokan kulpigadon; oni atribuis la precipan respondecon al la bazlerneja sistemo de la lando; la registaro abunde elspezis por refasoni la lernejojn; tiuj eksperimentoj plej tuje trafis la infanojn de mia aĝo. Ĉiuj miaj geinstruistoj sentis sin engaĝitaj en tiu tutlanda remuldado de la stilo, laŭ kiu plenkreskuloj kunagu kun infanoj. Tio, kion faradis la lernejo, kunfluis kun tio, kion faradis la urbo. La plenkreskuloj surstrate, la barbiro, la vendistoj, en urbo kun loĝantaro de 25 000, estis intime kunteksitaj en komunumo, en kiu ĉiuj estis instruistoj viaj. La komerca sistemo jam komencis celtabuligi la infanojn kiel aĉetontojn. La skribkajeroj kaj aliaj konsumvaroj estis rimarkeble glataj kaj komfortaj. Estis instruate, kiel valoro, ke oni prefere glatigu siajn konkretajn funkciadojn, tiel ke oni povu kiel eble plej pripense agi. La komforto, tiu minimuma komforto faciligonta la funkciadon, ligiĝis al la libero, la libero agi. Mi aludas ne nur al la glacea papero de notkajeroj. Debbie Heckel, sepjara, komencas surmeti pantalonon; mi pridemandas; ŝi klarigas, ke tio faciligas al ŝi ĉirkaŭiri kaj ludi; post kiam mi revenas al Barato, ŝi daŭrigas la korespondadon dum du jaroj kaj sendas fotojn de si kaj siaj fratoj, kiuj lernas la ĉevalrajdadon. Estis sugestate, ke tiaj preferoj estas valoroj universalaj.
        Kiam la rasismo forpelas el mi la senton, ke mi povus hejmi tie, kiam mi ekpremas la gepatrojn hasti kaj revojaĝi hejmen kiel eble plej baldaŭ, aperas ekstera okazo, kiu povigas nin imagi la nacion Barato sur nivelo sufiĉe konkreta por atingi la psikon de infano. La centjara jubileo de Tagor mobilizas la energion de baratanoj tra la tuta Itako. Ili provludas dum monatoj, uzante ankaŭ nian nove aĉetitan magnetofonon kiel disponaĵon, kaj ĝissukcesas feston, en kiuj iliaj surpodiadoj ne nur informas la itakanojn pri sia nove sendependa nacio fiere celebranta la centan datrevenon de sia poeta premiulo, sed ankaŭ reliefigas por mi mian lernadon de la devanagara skribo kaj pretiĝadon por reveturi en novan Baraton.
        Kiam ni ekuzis la magnetofonon kiel ilon por la provludado, ni jam instalis transformilon por ke la maŝino postvivu la transplantiĝon el la cent dek voltoj de Usono al la ducent dudek de Barato. La kantoj registritaj tra tiu transformilo en Usono, kiam oni poste reaŭdigis ilin, sonis unu skalon malpli alte. Tiu transformiĝo de la kantoj el la finaj monatoj iĝis simbolo de aliiĝo de reguloj. 
Kiam mi revenis, la reguloj aliiĝis en drasta sinsekvo, en traŭmata kombino de kompleteco kun neekspliciteco. Usono estas socio, kiu amas specifi. Barato ne nur lasas nespecifita, ĝi lasas eĉ la nespecifon nespecifita. Pri multaj aferoj, mi pensis, ke ĉar temas pri la modernigado de Barato – la supozata nacikonstrua tasko de la nove sendependiĝinta nacio – tial estas mia celo agi (kune kun aliaj) por atingi universale deziratajn rezultojn. Sed miajn pensojn, kaj tiujn agadojn, ree kaj ree obstrukcis aspiroj kaj klopodoj – tre malsamaj inter si, kaj socie diversdevenaj – kiujn mi ne povis kompreni.
        Asim, la knabo kiu sidis apud mi en la kvara lernojaro de la bazlernejo, diradis, ekzemple, ke la pastroj de tiu lernejo estas kristanoj kaj tial kompreneble funkcias malsame ol ni, sed ke tio kion ili diras pri Dio estas evidente vera, ĉar Dio estas la sama por ni ĉiuj. La knaboj, kiuj aprezis mian kantadon, devigadis min dum la paŭzetoj prezenti Gããer bõdhu (La kampara edzino) de Hemanta Mukherjee kaj aliajn aktualajn kantojn, kompreneble aldone al kantoj de Tagor. Ekzistis la psika iluzio, ke la valoroj kaj la perceptoj pri la vero estas ĉiesaj. Sed estis tamen konkrete klare, ke ili ne estas tiaj. Dum la longa, tagmanĝotempa paŭzo, oni devis mobiliziĝi en du teamoj, inter kiuj okazos milito. La armilo uzata estis venenhedero. La liverado de korpa kaj psika doloro estis rutino, kiu rigardendis kiel reciproke plezuriga. Mi sentis profundan miron, kaj la nekompreno pelis min provi fuĝi el la militistaj ekzercparadoj ekde la sesa lernojaro. Tiujare la knaboj – en tiu porknaba lernejo – jam taksis min netaŭga por sportado; korpe kaj psike mi ja ne estis preta por tiaj ekzercoj. Mi komencis rezisti la mobiliziĝon, sen klariĝinta sento de alternativa sistemo, kiun mi apogu kaj alstrebu.
        La ikona instruisto de la matematiko, la historio, la angla, pastro Pinto, en la sepa lernojaro, trovis min leganta la romanon 1984 de Orwell. Ĝi estas libro kontraŭkomunisma, kaj Pinto estis tiel fervora kontraŭkomunisto, ke li eĉ apogis la usonan invadon de Vjetnamujo; tial mi estis surprizita pri lia severa malaprobo. Tamen montriĝis, ke kuspis lin iuj eksplicitaj scenoj en la rakonto (kiu legos la libron, tiu trovos, ke ne troviĝas viglaj priskriboj laŭ la normoj de iu ajn al ni imagebla epoko, nuna aŭ tiama). El tiu sperto ekestis ĉe mi nova scivolemo kaj pri la erotiko kaj pri la maldekstro. La legado, kiun mi komencis ĉirkaŭ tiu momento, ebligis la ekkonstruon de nova bazo por io kion mi kredis finfine akceptota kiel universala kredaro. Homoj bezonas esti liberaj kaj egalaj. La libero premisas la honeston pri impulsoj kaj energioj. La egalo premisas senferman komunikiĝon. La komunikiĝon diskaĉigas diversaj kaj senpontaj reguloj, same kiel diversaj kaj senpontaj lingvoj. Homoj bezonas radiki en sia propra lingvo; la koloniismo distordas; la lingvoj devas esti sisteme priskribitaj por ke ĉiu socio povu sekvi siajn regulojn. La celo de la lingvoj estas klaro kaj eksplicito. La homoj devas ĉesi nei kaj kaŝi siajn dezirojn. Kiuj deziroj do povas esti kontentigataj? Tio estas demando trafikmastruma. Oni povas liveri al si, kolektive, la energiojn por povi trakti ĝin.
        Ĝis tiu momento, 1966 jam ekis, kaj la registaro de la partio Kongreso estas en krizo. En 1967, ĝi jam disfalis, kaj la maldekstro leviĝas sur la ĉielon. Mi metas la maldekstron sub mian kritikan lupeon kaj iom post iom trovas ĝin hiprokrita, malserioza en siaj studkutimoj kaj ĝenerale nur duone klarpensa. Tamen, mi imagas, ke ia sintezo de doktrinoj de radikala egalismo, la psikanalizo de la deziroj kaj universale uzebla aro da priskriboj de homaj lingvoj kiel regulsistemoj povus pliklarigi la celaron en socitransformaj projektoj entreprenitaj de homoj bonvolaj. Mia baza teksto por tiu imagado estas Erik Fromm, kiu restas ĝis hodiaŭ serioza referencpunkto.
        La fakto, ke mi eklernis la francan en 1966, kaj ke Sartre estis ankoraŭ vivanta gvidanto, signifis, ke lia verkaro iĝis la organiza agejo, kie mi loku min. Ĝis 1968, mi jam komencis aldoni la logikon al la bildo, kaj ĝis 1969-70, mi jam uzis la logikon kiel rimedon por moderigi mian legon de Sartre. Ĝis 1971, mi jam pluiris de la logiko de Ayer (kiu supozas, ke nur la pacienca kolektado de datumoj kondukas al la vero) al la pli agema logiko de Popper (laŭ kiu vi bezonas komprenon por konstati, kie do serĉi la datumojn, ĉar vi devas iri al la datumoj kun klara ideo, pri kiu vi esperas, ke la datumoj ĝin plibonigos; vi devos trairi ciklojn de sinplibonigo; vi neniam estos plene preta; vi devas nur daŭre plipurigadi tion, kion vi diras kaj faras kaj kredas). En la lumo de tiu agema logiko, mi ne plu povis plene partopreni marksisman projekton, kvankam mi esperadis, ke mi povos kunmeti la du specojn de memkritikado.
        En la fruaj sepdekaj, mi estis enuniversitate kun kamaradaro, kiu sin sentis rimedmalriĉa kompare kun siaj najbaroj en la kolegio Presidency, kaj mi sentis min parolanta por ili kontraŭ la memkontenta elito, ene de kiu klare apartenis la radikala intelektularo. Ĝis tiam, mi jam akceptis kiel neŝanĝeblan la malrapidan evoluon de mia kompreno el la kvindekaj jaroj (ke homoj devas fasoni al si ilojn de minimuma komforta vivado por certigi la optimuman funkciadon) al la barata stilo de tratenado (se tiaj iloj estas nek disponeblaj al mi nek produkteblaj ene de miaj rimedoj, tiam mi lernas maksimumigi mian senton de komforto en evidente malkomforta medio, precipe per la pafado de sendentaj ataketoj kontraŭ mian medion kaj kontraŭ miajn videble maladekvate improvizatajn metodojn adaptiĝi al diversaj paneadoj). Mi alfrontis la novan fakton, ke la nova ordo lanĉata de respondecaj plenkreskuloj, en la sociscienca instituto ekdirektata de Barun De, ne pripensos demandojn rilate la diversecon de reguloj kaj la lingvojn, kaj mi rekte koliziis kun Barun De kaj Asok Sen pri la manko de integreco en ilia aliro – debato, for de kiu ili (kaj iliaj posteuloj) fuĝis, neniam revenonte.
        La jarojn de studentado magistra kaj doktora mi pasigis en provoj fasoni uzeblan novmaldekstran kredaron, surbaze de la laboroj de Chomsky kiel politika aktivulo kaj de la novaj kontribuoj de Foucault. Tiu projekto, kiu inkluzivis apartan tipon de morala memfasonado, disfalis kiam la entuta novmaldekstra-liberala projekto disfalis tutmonde en 1978-80. Mia persona krizo koincidis kun, kaj apartenis al, tiu disfalo. Ekde tiam, mi tratenadas la krizon, kiu tutmonde – kiel vi scias – evoluis en krizon rilate la liberalan tutmondiĝon; iuj inter ĝiaj kontraŭuloj volas prezenti siajn koordinatojn kiel mediismajn aŭ verdajn.
        Mi kreskis en etoso supozanta, ke se oni elĉerpis la rimedojn de unu loko, tiam troviĝos aliaj lokoj, kie oni povas rekreskigi tiujn rimedojn, aŭ kie oni trovos inĝeniajn metodojn por renversi la damaĝon, kiun oni okazigis. En mia infanaĝo estis kredate, ke la naturscienco ne okazigas nerenverseblan damaĝon, ĉar la sciencistoj estas tiel inventemaj, ke ili scipovas renversi ian ajn damaĝon hazarde kaŭzitan de iuj iliaj agoj. En la sepdekaj jaroj mi ekkomprenis, ke ne estas tiel, kaj mi komencis serĉi metodologie defendeblajn alternativojn al la naturscienco-bazita universalismo. Ĉar mi riskis min mem kiel vetaĵon, ĉar mia intuiciaro pri reguloj sekvotaj en mia propra vivo ĉiam estis parto de la entuta projekto kompreni, kiele do oni povas demonstri la validecon de specifaj reguloj, tial mi konkludis, ke mi devos atingi intelektan kaj spiritan adekvatecon, sur kiu mi povos bazi validan personan aron da praktikoj. Tiel do la disfalo de la tuta aro da projektoj fine de la sepdekaj jaroj lasis multon el mia energio perdita en malordo, kiun mi nesufiĉe bone komprenis por povi ripari ĝin.
        Mi tamen kredis kompreni, ke oni povas malkateni de aliaj konsideroj almenaŭ la taskon konstrui senmankajn lingvosciencajn priskribojn de barataj lingvoj; ke tiu tasko signifas loĝi en Barato kaj havi edzinon kiu parolas la bengalan; ke pri tiu tasko, se mi prisekvos ĝin kun rigoro kaj sincere, venos sufiĉe da helpo el diversaj fontoj. Mi supozis, ke al multaj homoj gravos havi validajn priskribojn de la bengala kaj aliaj barataj lingvoj, pro diversaj personaj motivoj konverĝontaj sur la saman socian finrezulton. Mi esperis, ke tiu fokuso sufiĉos por liveri la bazon por persona vivo kun partnero, kiu kredas je la rajto de Bengallando mastrumi rigore siajn kulturajn rimedojn. Pri tiu espero mi ne trovis poste kialon por dubi. Tio estis la minimuma bazo de nia kuna vivado, kaj malgajigas min la fakto, ke la bazo restis tiagrade minimuma.
        Pli larĝa bazo, bazo pli daŭropova konsidere al la bezonoj de mia partnero, estus fasonebla, se mi sukcesus elsavi pli el miaj relative enhavoriĉaj projektoj, kiuj frakasiĝis dum la disfalo okazinta en la malfruaj sepdekaj jaroj en la maldekstraj-liberalaj koalicioj de la mondo. Sur modesta skalo mi jes sukcesis parte reforĝi tian ilaron en la mezaj ĝis malfruaj naŭdekaj, kaj mi persone vivas kun ia senco de klareco ekde tiu fortostreĉo, danke al la parta sukceso. Laŭ diversaj stiloj kaj en diversaj momentoj mi provis inviti mian partneron aliĝi al tiu entrepreno, sed ŝi pro tute validaj kialoj ne trafis pozitive reagi, tiamaniere forbarante tutan dimension da sinplibonigo al mi – dimension kiu, se oni permesus al ĝi ekfunkcii, estus eventuale ebliginta reformojn, kies fruktoj rekte helpus ŝin same kiel min. Sed ni sukcesis traveli tra tiu akvo sen grandaj perdoj.
        Necesas komenti pri la rolo de la laboroj de Chomsky en ĉio ĉi. Li montris, ke estas profunde mankohava tio, kion ni pensis dum jarmiloj pri la nocio de lernado, kaj li instruis al ni, kiamaniere ĝustigi iujn el tiuj eraroj. Sed li evitis rigardi la instruadon, kiu levas demandojn nete aliajn ol tiujn de la lernado. La nekonscia lernado de lingvo okazas pli frue kaj sur alia nivelo ol la konscia instruado de la pensado kaj la ensocia vivado kaj la literaturo kaj la scienco. Ni bezonas multe pli streĉe pripensi, kiamaniere refasoni la instruadon. Chomsky disdiradis, ke la instruado fluas el la komuna prudento, kaj ke tiurilate troviĝas do nenio, kion necesus organizi aŭ rigore studi. La instruistoj, laŭ tiu lia bildo, estas talentohavaj homoj, estas artistoj, kiuj devas dependi de si kaj nur de si. Laŭ mi, tio estas paŝo malantaŭen. Lia sinteno malebligis multe da reformoj, kiujn bezonas tiu tereno.
        Mi delonge spertas maltrankvilon, personan, pri la demando, kiaj do estas la ĝustaj reguloj, kion do instruu la veraj instruistoj. Mi plue serĉas respondojn en ĉi tiu sfero.
        Vi helpis min per viaj kritikoj pri mia laboro kiel instruisto kaj en aliaj manieroj. Dankon. Mi esperas, ke pro via helpo mi sukcesis lerni iomete pli, ol mi alie povus. Vi prave diras, ke mi devas aspiri eĉ pli altajn plenumojn. Kun pli da helpo de vi, kaj sendube de aliaj, eble mi povos.
        Mi taksas, ĉar taksi estas parto de la devaro pri kiu mi, kiel persono, respondecas. Povas esti, ke mi plenumas tiun taskon malbone. Mi laboras cele al mondo, en kiu la homoj minimumigu la nombron de eraroj kulpotaj de ili, sed en kiu ili agnoskas, ke malgraŭ tiuj klopodoj ili ja ne plene ĉesos erari, kaj ke ili do scipovu ĝustigi ilin. Ni manĝas, kaj ni ankaŭ ekskrementas; tial ni ja bezonas la kloakan rimedaron.
        Mi esperas, ke tio helpas. Via


Probal

Monday, February 20, 2017

লাল আর সবুজ: সমান্তর প্রতিকৃতি বিশ্লেষণের চোখে বাংলার ও তৎসন্নিহিত ভাষার ফাই-নিষ্ক্রিয় বিশেষ্য

লাল আর সবুজ: সমান্তর প্রতিকৃতি বিশ্লেষণের চোখে বাংলার ও তৎসন্নিহিত ভাষার ফাই-নিষ্ক্রিয় বিশেষ্য 

সারসংক্ষেপ

বিভক্তিবহুল আর বিভক্তিরিক্ত আধুনিক ভারতীয় ভাষায় ফাই-গুণের বিতরণের প্রশ্ন নিয়েই এই প্রবন্ধ। [বিজো ক্তি চ্চ বিজো ক্তি] নির্মিতিতে – যেখানে বিজো বিশেষ্যজোট, ক্তি বিভক্তি, চ্চ সমুচ্চয়বাচক অব্যয় – কী কী অবস্থায় প্রথম ক্তি-টাকে বাদ দেওয়া চলে সেই প্রশ্নের সূত্রে এখানে আগেকার কায়াবাদী গবেষণায় প্রস্তাবিত সমান্তর প্রতিকৃতির ধারণার ভিত্তিতে আলোচনা করা হয়েছে। যেকোনো ভারতীয়-আর্য ভাষাতেই ওই অবস্থানের কোন্‌ বিজো-র পক্ষে ক্তি বাদ দেওয়া সম্ভব আর কোন্‌ বিজো-র পক্ষে অসম্ভব, সেসব তফাতও ফাই-গুণের ওপরেই নির্ভর করে; ভাষাটা বিভক্তিবহুল না বিভক্তিরিক্ত তাতে তেমন এসে যায় না। যে যে ভারতীয়-আর্য ভাষার বিভক্তিহীন প্রতিবেশী আছে তাদের বেলায় দেখতে পাই বর্গিকমনস্ক টাউ বা ট্যাক্সোনমিক গুণগুলোকে নিয়ে একটা বিকল্প বিক্রিয়াতন্ত্রের আয়োজন রয়েছে। কয়েকটা বৈশিষ্ট্য যুগপৎ ফাই-গুণের আর টাউ-গুণের মর্যাদা পায়। শব্দরূপের এরকম ইতস্ততকে বুঝতে সমান্তর প্রতিকৃতি সাহায্য করে।

পুণে শহরের ডেকান কলেজে মুখে মুখে শোনা গেছে প্রবোধ পণ্ডিত নব্য ভারতীয় আর্য ভাষা শেখানোর সময় লাল আর সবুজের একটা খেলা খেলতেন। খেলাটার কীরকম গুটি, কীরকম দান?

হিন্দি-উর্দু আর অন্যান্য বিভক্তিবহুল ভারতীয় আর্য ভাষায় বিশেষণ বর্গে দুই উপবর্গ হরাসবুজএর শব্দরূপে স্বরধ্বনির নিয়ন্ত্রিত তারতম্য হরী লাঠীসবুজ লাঠি স্ত্রীলিঙ্গের সঙ্গে তুলনীয় পুংলিঙ্গ হরা ডণ্ডাসবুজ ডাণ্ডাযার অন্ত্য স্বরধ্বনি হরে ডণ্ডে সেসবুজ ডাণ্ডা দিয়ে মতো তির্যক রূপে পালটে হয়ে যায়। অপর উপবর্গের নমুনা লাললালএর প্রতিগ্রহে কোনো তারতম্য নেই: লাল লাঠী, লাল ডণ্ডা, লাল ডণ্ডে সে, সর্বত্র খালি লাল

বোর্ডে এসব লিখতে গিয়ে প্রবোধ পণ্ডিত লাল চক দিয়ে স্বরান্তরণের ট্রাফিক থামাতেন, সবুজ চকের সিগনাল দেখিয়ে আবার চালু করতেন। মারাঠি গুজরাটি সিন্ধি পাঞ্জাবি প্রভৃতি সমস্ত বিভক্তিবহুল নব্য ভারতীয়-আর্য ভাষা শেখানোর কাজে এই খেলাটার উপযোগিতার দিকে নজর টেনেছিলেন পণ্ডিত; সবগুলো ভাষাতেইসবুজআরলালবাচক বিশেষণের একইরকম বৈশিষ্ট্য, এটা বেশ কাজে লাগে

বিশেষণদের বেলায় অন্তত হিন্দি-উর্দুতে সাধারণীকরণটা এত সোজা যে ভাষা-শিক্ষার্থী মেধাবী না হলেও বুঝতে পারবেন। আ-কারান্ত বিশেষণ হলেই সবুজ, নইলে লাল। বিশেষ্যদের গল্পটাতে অনেক কথা এসে পড়ে। অবান্তর খুঁটিনাটি বাদ দিয়ে বলতে পারি আ-কারান্ত কিছু বিশেষ্য সবুজ (অতির্যক একবচন লড়কা ‘ছেলে’র সঙ্গে তুঃ লড়কে সে ‘ছেলের সঙ্গে’র তির্যক লড়কে) আর বাকিগুলো লাল, যেমন রাজা সে ‘রাজার সঙ্গে’।

শিক্ষাদানের কাজে সুবিধাজনক খেলা হিসেবে লাল-সবুজ ট্রাফিকের রঙ যে মজার সেটা নাহয় মানছি। কিন্তু ভাষা বিশ্লেষণের কাজেও লাগে নাকি?

সত্তরের দশকের পর থেকে সঞ্জননী বাক্যতত্ত্বের কিছু কর্মী ধরে নেন যে কয়েকটা ভাষার কোনো কোনো বিশেষ্যের গায়ে যদি পদাণুতাত্ত্বিক প্রপাতের বিভক্তি থাকে তাহলে বাক্যতাত্ত্বিক প্রপাত নিশ্চয়ই বিশেষ্যমাত্রেরই নিত্যসঙ্গী। ওই উপকল্পের উগ্র সংস্করণের জমানা শেষ। ভারতীয়-আর্য ভাষাপরিবারের বেলায় লাল আর সবুজের কথা যদি পাড়তে চাই তাহলে এখন পাড়াই সমীচীন

এই লেখায় প্রস্তাবিত বর্ণনায় পণ্ডিত হিন্দি-উর্দুর মতো যেসব ভাষার সূত্রে লাল আর সবুজের খেলা সাজিয়েছিলেন সেগুলো বাক্যবিচারে সবুজ বলে গণ্য। তাদের বাংলা আর অসমিয়ার মতো যেসব পূর্বাঞ্চলীয় ভগিনী, তারা বাক্যবিচারে এমনিতে লাল কিন্তু সবুজ ময়দান বাঁচিয়ে রেখেছে। বোড়ো- মতো যেসব ভোটবর্মি প্রতিবেশীর প্রভাবের ফলে লাল আর সবুজের এই মানচিত্র তারা যে বাক্যবিচারে লাল এই উপকল্প মনোযোগ্য ঠিকই, কিন্তু বর্তমান লেখার উপজীব্য নয়

যে নৈদর্শিক সমস্যাকে ঘিরে বর্তমান উপস্থাপনের পরিকল্পনা তার মূল জায়গাটা হল বিভক্তিযুক্ত সংশ্রয়, যার দৃষ্টান্ত বিশেষ্যের বেলায় (১ক)/(৩ক) আর সর্বনামের বেলায় (২ক)/(৪ক), এবং ন্যাড়া সংশ্রয়, যার উদাহরণ বিশেষ্যের বেলায় (১খ)/(২খ) আর সর্বনামের বেলায় অচল (২খ)/(৪খ):

১ক  রামকে আর শ্যামকে
১খ  রাম আর শ্যামকে

২ক  আমাকে আর তোমাকে
২খ   *আমি আর তোমাকে

৩ক  রাম কো ঔর শ্যাম কো
৩খ  রাম ঔর শ্যাম কো

৪ক  মুঝ কো ঔর তুঝ কো
৪খ  *মুঝ ঔর তুঝ কো

অন্তত এই উপাত্তের ভিত্তিতে এই সাধারণীকরণে উপনীত হতে পারি যে লাল আর ভাঙা-লাল ভাষার প্রতিনিধি বাংলায় এবং সবুজ গোত্রের প্রতিনিধি হিন্দি-উর্দুতে বিভক্তিহীন বা ‘ন্যাড়া’ সংশ্রয় বিশেষ্যের বেলায় সচল কিন্তু সর্বনামের বেলায় অচল। কিন্তু উপরে-উপরে তাকিয়ে দেখে কবেই বা বৈশ্লেষণিক যাথার্থ্যে পৌঁছোনো যায়।

এই প্রবন্ধে যে বর্ণনা দেওয়া হচ্ছে তাতে প্রচলিত ফাই-গুণের পাশাপাশি টাউ অর্থাৎ ট্যাক্সোনমিক গুণের আমদানি, এদের কাজ বিশেষ্যবর্গের ভিতরে বিভিন্ন উপবর্গ আলাদা করে চেনা, যেমন মানববাচক, অপ্রাণিবাচক, কাঠিবাচক, দাঁতবাচক। সবুজ অর্থাৎ টাউ-ঘুমন্ত হিন্দি-উর্দু ভাষাগোত্রে বচন-লিঙ্গ-মনস্ক প্রতিফলন-তন্ত্রের দায়িত্বে আছে এক ঝাঁক ফাই-গুণ। লাল ওরফে ফাই-ঘুমন্ত বোড়ো গোত্রে প্রতিফলন নেই, রেফারেন্স বোঝাবার কাজ টাউ-গুণের। ভাঙা-লাল বাংলা গোত্রের বেলায় দেখি এমন প্রতিফলন-তন্ত্র যাতে বচন বা লিঙ্গ নেই, ফাই গুণের পাশাপাশি টাউ গুণেরও দৌরাত্ম্য

হিন্দি-উর্দু (৩ক), (৪ক)-য়ে দেখি প্রপাতের নিদর্শন পদের বাইরের হালকা অনুসর্গ ‘কো’, পদের গায়ে তির্যক গুণ। (দাশগুপ্ত, ফোর্ড ও সিং ২০০০এ দেওয়া যুক্তির ভিত্তিতে) ধরে নেব হিন্দি-উর্দুতে তির্যক এক অনতিপ্রপাত যার কাজ ‘কো’র মতো হালকা অনুসর্গের সঙ্গে কিংবা ‘পর’এর মতো আস্ত অনুসর্গের সঙ্গে প্রতিফলন ধারণ করা। কিন্তু বাংলার কোনো তির্যক পদাণুবাহন নেই; (১ক), (২ক)-য়ে দেখি পদের অঙ্গীভূত প্রপাতাঙ্কন।

ফাই-গুণের সঙ্গে প্রপাতের আর প্রতিফলনের খেলা দুই ভাষাগোত্রে কীভাবে মঞ্চস্থ হয়? হিন্দি-উর্দু সবুজ, সেখানে বিশেষণ তার সন্নিহিত বিশেষ্যের দেখাদেখি ধারণ করে তির্যক অনতিপ্রপাত; (৩খ) বাড়িয়ে (৩খ’) অবদি গেলে দেখতে পাই তির্যকত্ব খালি সর্বনামেরই থাকে তা নয়, বিশেষ্যের গায়েও বসে:

৩খ’  লম্বে রাম ঔর মোঠে শ্যাম কো

যদি পদাণুবিচারে সবুজ বিশেষ্য লড়কা আর বুডঢা বেছে নিই তাহলে বিশেষ্যের গায়েও তির্যকত্ব পরিষ্কার ফুটে ওঠে; একবচন ()এর সঙ্গে বহুবচন () তুলনীয়; পদাণুতত্ত্বের দিকে নজর রেখে তির্যক অবধেয় () আর তার অতির্যক অভিধেয় দোসর ()কে মিলিয়ে দেখুন:

৫   লম্বে লড়কে ঔর মোঠে বুডঢে কো

৬   লম্বে লড়কোঁ ঔর মোঠে বুডঢোঁ কো

৭    লম্বে লড়কে ঔর মোঠে বুডঢে

বাংলায় কিন্তু তির্যক অনতিপ্রপাত মানবার কোনো যুক্তি নেই: বিশেষণও প্রতিফলনবিহীন (চিংকুয়ে (২০০৯)-য়ে পরিবেশিত তথ্যাদির প্রাচুর্য সত্ত্বেও হিন্দির সঙ্গে বাংলার এই তফাতের পরিস্ফুটনের কাজে ব্যবহার্য কোনো শীলন বা প্যারামিটারের খোঁজ পাওয়া যায় না), বিশেষ্যের আর-কোনো প্রাসঙ্গিক ভাবান্তরও দেখা যায় না। বাংলার না আছে দৃষ্টিগোচর অনতিপ্রপাত, না আছে বিশেষ্যের সঙ্গে তার জোটসঙ্গীদের অন্য কোনো ধরনের প্রতিফলন:

৮   লম্বা ছেলে আর মোটা বুড়োকে

৯   লম্বা ছেলে আর মোটা বুড়োদের

১০  লম্বা ছেলে আর মোটা বুড়োরা

অবধেয় () আর অভিধেয় (১০) মিলিয়ে দেখলে বোঝা যায় বিশেষ্যের বহুবচন প্রদর্শনের আদল অবধেয়র বেলায় ষ্যদের আর অভিধেয়র ক্ষেত্রে ষ্যরাএই শব্দরূপগুলো প্রকারতত্ত্বের বিচারে বিভক্তিমনস্ক তথা সংলয়শীল (ফিউশনাল) কিন্তু এটাও লক্ষণীয় যে বাংলায় বহুবচনের এই প্রদর্শন () বা (১০)-এর মতো একবারও করা যায় আবার (৯ক), (১০ক)- মতো দুবারও করা সম্ভব:

ওদিকে হিন্দি-উর্দুর একখানা প্রদর্শক হলে চলে না, বহুবচন তির্যক সূচকের দ্বিরুক্তি না করে পারে না, () আর () দ্রঃ। বাংলা ()-(১০)কে কেন তাহলে অর্ধেক লাল ভাবব? তার কারণ, (), (১০) এবং অচল *লম্বা ছেলেরা আর মোটা বুড়োদের (যাকে বলব৯খ’)-এর সঙ্গে মস্ত তফাত পাচ্ছি (১১)-(১২) মতো সম্পূর্ণ লাল বর্গিক ভিত্তিক দৃষ্টান্তের, সেখানে যে আদল দেখা দিচ্ছে তার আকল্প ষ্যগুলো, আদলগুলো বাঁকা হরফে সূচিত:

১১ক লম্বা ছেলেগুলো আর মোটা বুড়োগুলো: ণ ষ্য.র্গি চ্চ ণ ষ্য.র্গি

১১খ  লম্বা ছেলে আর মোটা বুড়োগুলো: ণ ষ্য চ্চ ণ ষ্য.র্গি

১২ক লম্বা ছেলেগুলোকে আর মোটা বুড়োগুলোকে: ণ ষ্য.র্গি.প্র চ্চ ণ ষ্য.র্গি.প্র

১২কʹ লম্বা ছেলেগুলো আর মোটা বুড়োগুলোকে: ণ ষ্য.র্গি চ্চ ণ ষ্য.র্গি.প্র

১২খ  লম্বা ছেলে আর মোটা বুড়োগুলোকে: ষ্য চ্চ ষ্য.র্গি.প্র

বাঁকা হরফের ভিতরে আবার মোটা হরফের আমদানি করে ধরিয়ে দিয়েছি পদাণুবাক্যতত্ত্বে ঐচ্ছিক লোপের ইতস্তত ()-(১০) আর অচল (৯খ)-য়ে পাই ফাই-গুণাক্রান্ত অর্ধানচ্ছ প্রতিগ্রহ; তার বদলে পুরো টাউ-গুণাক্রান্ত স্বচ্ছ প্রতিগ্রহের দেখা পাই (১১)-(১২)য়। তবে ()-(১০) আর (৯খ) যে মধ্যবর্তী এই ধন্দ মেটাতে গিয়ে যেকোনো বাক্যভাষ্যই হিমশিম খাবে; ওরা না ফাই-সর্বস্ব, না টাউ-সর্বস্ব। ষ্যরা হিন্দি-উর্দুর কায়দার ফাই-বহুবচনী আদল (তাই (৯খ) নিষিদ্ধ), অথচ সে (১০) ষ্য চ্চ ষ্যরা আদলটাকে পরোয়ানা দিচ্ছে, প্রথম রা- লোপে রা কাড়ছে না, এই বিকল্প হিন্দিতে অচিন্ত্য। এই উভবলতার কী ছবি আঁকব?

দাশগুপ্ত, ফোর্ড ও সিং (২০০০)এ প্রবর্তিত কায়াবাদী কার্যক্রম মোতাবেক প্রস্তাব করছি যে মানববাচকের বহুবচন সূচনের ষ্য/ষ্যরা পদ নির্মাণ নকশাটা ষ্যরা আদলের গায়ে বহুবচনের ফাই লক্ষণ ছাড়াও মানববাচক আর সমূহবাচকের টাউ লক্ষণ পরিয়ে দেয়। ষ্যরা/ষ্যদের নকশার কাজ অভিধেয়র সঙ্গে অবধেয়-উদ্ধেয়র যাতায়াতের সুষ্ঠু বিবরণ দেবার জন্যে ওই নকশাটার দু দিকেই বহুবচনের টাউ গুণ বসানো কিন্তু সমান্তর প্রতিকৃতি বিশ্লেষণের খাতিরে একই ব্যূহে টাউ আর ফাই গুণকে পাশাপাশি রেখে সমান মর্যাদা দেওয়া।

না হলেই নয় পর্যায়ের এইটুকু পুঁজি সম্বল করেই এই সিদ্ধান্তে উপনীত হওয়া যাচ্ছে যে বাংলা মনুষ্যবাচক বহুবচন (১০)এর বেলায় সাপের মুখে ফুঁ দিয়ে ষ্য/ষ্যরা নকশার জোরে টাউ অধিকার আদায় করেও (৯খ)য়ের ক্ষেত্রে বেদের মুখে হাঁচতে পারে অর্থাৎ ষ্য/ষ্যদের নকশার ভিত্তিতে ফাই গুণের সঙ্গে প্রপাতের বিক্রিয়ায় লিপ্ত হতে পারে।

এই যদি (৯খ)য়ের স্বরূপ, তাহলে কিন্তু বিশেষ্যের সঙ্গে সর্বনামের অপ্রতিসাম্যের গল্পটার উপর কলম না চালালেই নয়। (৪খ) সর্বনামকে ঘিরে নির্মিত বলে অচল নয়, ওকে তাহলে আটকে দিচ্ছে বিবিধ গুণের যাতায়াতের সুবিধে অসুবিধে। কী এই অসুবিধে যা (৪খ)কে (৩খ) থেকে আলাদা করে দেয়?

আমি দাবি করছি যে সংশ্রয়ী পরম্পরায় লেজকাটা সংশ্রিত তখনই বৈধ যখন সে গুণের হিসেবের খাতা বন্ধ করতে পেরেছে; খাতা বন্ধের হিসেবটাই ফাইতন্ত্রে আর টাউতন্ত্রে দুরকম। (৪খ)য়ে মুঝ-এর খাতা খোলা থেকে যাচ্ছে কারণ প্রথম তরফ, একবচন আর অনতিপ্রপাত এই ফাই-গুণ-সমষ্টিটাতে না আছে পদাধেয় (যা থাকলে বাচনাঙ্কলাভ সম্ভব হত, একথা বলে বাচনাঙ্কনির্দেশের কোনো সূচ্যগ্রবাদপূর্ববর্তী স্বরূপতত্ত্বে ভরসা রাখতে বলছি ভাবলে ভুল ভাবছেন), না আছে প্রপাতঘটিত উপব্যূহের পূর্ণাঙ্গ গুণাঙ্কন (মুঝএর প্রপাতও নিরূপিত নয়, তার সঙ্গে কোনো অনুসর্গবিশেষের গাঁটছড়াও বাঁধা নেই) (৪ক) ফাইয়ের খাতা বন্ধ করে প্রপাত-সমাঙ্কনের আশ্রয় নিয়ে; (৩খ) বৈধ যেহেতু রাম তির্যক বলে প্রপাতের বিচারে অনতিনিরূপিত হওয়া সত্ত্বেও পদাধেয় থাকায় বাচনাঙ্কিত

এই বিচারভঙ্গি বাংলায় (১ক, খ), (২ক, খ)র কী ছবি আঁকবে? (২খ)র বেলায় ফাই তন্ত্রের ব্যর্থতা ঢাকবার জন্যে সমান্তর প্রতিকৃতির সরঞ্জাম ঝাঁপিয়ে পড়ে টাউতান্ত্রিক সমাধান বসিয়ে দিচ্ছে না কেন?

যেখানে ফাই হিসেবের খাতা খোলা থাকছে সেখানে বিশেষ্যজোটের পক্ষে বাচনাঙ্ক গায়ে দিয়ে লেজকাটা সংশ্রিতের আসনে বসা তখনই সম্ভবপর যখন বর্গিক আদল এসে রেফারেন্সের পর্যায়ে টাউ হিসেবের খাতা বন্ধ করে দেয়। (২খ)য়ে কাজ হবে না, কারণ প্রথম তরফ একবচনের সর্বনাম আমি-তে কোনো রকম বর্গিক আদল ঘটিত নামগন্ধই নেই। সর্বনামকে এরকম আধেয় যে বাচনাঙ্কনে নিয়ে গিয়ে বাঁচিয়ে দেয় তার সাক্ষী (১৩) আর (১৪):

১৩ক ওকে আর একে

১৩খ *ও আর একে

১৪ক ওটাকে আর এটাকে

১৪খ  ওটা আর এটাকে

    (১৩খ) বনাম (১৪খ)য়ের বনামজুটি দেখে জানতে পারি যে বাংলায় যাকে বেদাগ বর্গিক আদল বলা যায় (কিংবা পদাণুবাদী ঘরানার ভাষায় ‘বেদাগ বর্গিক পদাণু’) সেই ষ্যটা-র আমদানি করা গুণগুলোও সংশ্রয়ী নির্মিতিতে প্রথম সংশ্রিতের গায়ে প্রপাতের সূচক না থাকলেও তাকে স্রেফ রেফারেনশিয়াল পরিচিতির দৌলতেই বাচনাঙ্কনের পরোয়ানা দিয়ে দেয়। এইখানে দেখতে পাচ্ছি, খাতা বন্ধের ফাই ব্যবস্থা কাজ করল না দেখে টাউ তন্ত্র এগিয়ে এসে খাতা বন্ধ করে বাঁচিয়ে দিল।

কৃতজ্ঞতাস্বীকার

ভারতীয় রাশিবৈজ্ঞানিক প্রতিষ্ঠানের ‘সাবস্ট্যানটিভিস্ট লেকসিকোলজিকাল স্টাডি অভ বাংলা’ গবেষণাপ্রকল্পে লব্ধ কিছু ফলাফলের এই অন্তর্বর্তীকালীন প্রতিবেদন প্রস্তুত করার কাজে এসপেরান্তা স্তুদফোনদাঝোর কাছেও লেখক ঋণী, কায়াবাদের বিকাশ সাধনের জন্যে দেওয়া অনুদানের বাবদে। তাঁদের দায়িত্ব যথারীতি সীমাবদ্ধ।

আকরপঞ্জি

Cinque, Guglielmo (2009). The Syntax of Adjectives: A Comparative Study. Cambridge, Mass.: MIT Press.

Dasgupta, Probal; Ford, Alan; Singh, Rajendra (2000). After Etymology: Towards a

Substantivist Linguistics. München: Lincom Europa.